Dünya Tarihinin Bir Özeti

I

Büyük Eşikler

Güvenilir olan yazıyla değil, ondan önce başlar: kanıtın taşıyıcı hâle geldiği yerde.

1. Bilişsel eşik · MÖ ~70.000

   Gerçeklikler icat eden dil

   Homo sapiens somutun ötesinde bir dil geliştirir: mitler, kurallar, paylaşılan kurgular. Bu, çok sayıda yabancı insan arasında iş birliğini mümkün kılar: türün asıl süper gücü.

2. Neolitik Devrim · MÖ ~10.000

   Yerleşik hayat & artı ürün

   Tarım ve evcilleştirme. Artı ürün → stok → mülkiyet, hiyerarşi, uzmanlaşma. Bütün iktidarın temel denklemi burada doğar: Artı ürünü denetleyen, insanları denetler.

3. İlk yüksek uygarlıklar · MÖ ~3500

   Kent, devlet, vergi, yazı

   Mezopotamya, Mısır, İndus, Sarı Irmak. Yazı önce şiir için değil, muhasebe için doğar. Dar anlamda «tarih» başlar.

4. Eksen Çağı · MÖ ~800–200

   Evrensel düzen fikirleri

   Neredeyse aynı anda Yunanistan'da, İsrail'de, Pers'te, Hindistan'da, Çin'de: Felsefe ve dünya dinleri bireyi yalnızca yerel tanrıların değil, bir evrenselin karşısına koyar.

5. Antik imparatorluklar · MÖ ~500–MS 500

   Büyük ölçekli yönetim

   Pers, Roma, Han Çin'i, Maurya. Hukukun, altyapının, paranın ve bürokrasinin büyük ölçekte icadı.

6. Klasik sonrası ağlar · 600–1400

   İpek Yolu & Hint Okyanusu

   Köprü olarak İslam; bilgi, mal ve hastalıklar dolaşımda. Moğol İmparatorluğu (13. yüzyıl) Avrasya'yı ilk kez baştan başa birbirine bağlar.

7. Küreselleşme 1.0 · ~1500

   Kolomb Takası

   «Keşifler»; bitkilerin, hayvanların, salgınların, insanların, gümüşün takası. İlk kez gerçekten gezegensel bir sistem; şiddetin, köleliğin, sömürgeciliğin taşıdığı.

8. Bilimsel Devrim · 16.–17. yüzyıl

   Otorite yerine yöntem

   Deney ve matematikleştirme. Bilgi artık otoriteden türetilmez; birikimli ve sınanabilir olur.

9. Aydınlanma & devrimler · 1776 / 1789

   Egemenlik «halka» geçer

   Teoride: İktidar hükümdardan halka geçer. Haklar, anayasa, ulus.

10. Sanayi Devrimi · ~1760–1900

    Asıl kopuş

    Fosil enerji kas ve odun gücünün yerini alır. Büyüme ilk kez kalıcı olarak nüfustan ayrışır. Kişi başına refah patlar.

11. 20. yüzyıl · 1914–1991

    Çöküş & yeni düzen

    İki dünya savaşı, kitle ideolojileri, ardından Bretton Woods, BM, dekolonizasyon, Soğuk Savaş. Bugünkü iskelet bunlardan billurlaşır.

12. Dijital küreselleşme · ~1990'dan itibaren

    Enformasyon (neredeyse) bedava olur

    Bilgi âdeta bedavaya kopyalanabilir ve aktarılabilir olur. Tam üzerinde durduğumuz eşik bu.

II

Kuramlar: tarihi ne sürüklüyor?

Büyük okullar birbiriyle çelişir. Her biri bir şeyi açıklar, hiçbiri her şeyi.

III

Billurlaşan: en olası çizgi

Hiçbir okul tek başına doğru değil. Birlikte, çok katmanlı bir geri besleme modeli oluşturuyorlar.

Coğrafya başlangıç koşullarını kurar → artı ürün karmaşıklık üretir (devlet, yazı, hiyerarşi) → kurumlar ve fikirler bu artı ürünü kanalize eder → enerji + bilgi geri besler ve hızlandırır → bir sonraki kapıdan kimin önce geçeceğine rastlantı karar verir.

Doğa, evcilleştirilebilir türleri ve iklimi eşitsiz dağıttı (Diamond). Bu, Avrasya'ya bir öncelik verdi; ahlaki ya da biyolojik bir üstünlük değil. Artı ürünün doğduğu yerde devlet, yazı ve sınıflar kaçınılmaz olarak doğdu; burada materyalizm haklı.

Bunun hangi biçime bürüneceğine ise fikirler ve kurumlar karar verdi (Weber, Acemoglu); aynı maddi koşulların firavuna, antik kent devletine ya da mandarinliğe varması bu yüzden.

Binlerce yıl her şey Malthus tuzağında kaldı: daha çok üretkenlik → daha çok insan → yeniden yoksulluk. Belirleyici kopuş tek bir fikir değildi; Avrupa'da aynı anda çakışan fosil enerji + birikimli bilim + rekabet hâlindeki devletler + küresel ticaretten ve sömürgecilikten gelen sermayeydi. Tuzağı kesin olarak bu kırdı. O zamandan beri refah nüfustan hızlı büyüyor.

Bugünkü sistem bunun sonucu: Sanayi kopuşu öyle iktidar ve refah farkları üretti ki, önde gelen sanayi ulusları dünyanın geri kalanına yaklaşık bir buçuk yüzyıl hükmetti. 20. yüzyılda bu düzen iki dünya savaşında çöktü ve enkazdan bilinçli olarak yeni bir iskelet kuruldu: normal biçim olarak ulus devletler, uluslararası kurumlara gömülü (BM, Bretton Woods, dünya ticaret rejimi); küresel bir kapitalizmin ve kendi kendini hızlandıran birikimli bir bilimin taşıdığı.

~1990'dan beri bunun üzerinde dijital katman çalışıyor: Enformasyon neredeyse bedava hâle geliyor; bu da piyasaları, iktidarı ve kamusal alanı yeniden kuruyor. Sonucu henüz açık olan bir sonraki eşik ânı. Uzun çizginin dersi: Tarih ne salt rastlantı ne salt kader; maddi koşulların mümkünü çizdiği, fikirlerin somutu biçimlendirdiği ve sıralamayı rastlantının belirlediği bir eşikler zinciri.

✦

Derinleştiren kaynaklar

Her konum için bir giriş: ilgili tezi büyüten kitaplar; ayrıca başvurmak için veriler ve anahtar sözcükler.